Khả năng phát triển bền vững nghề nuôi cá Hồi vân (Oncorhynchus mykiss) ở Việt Nam Năng lực xây dựng chương trình chọn giống và trách nhiệm của người nuôi trên cơ sở đảm bảo an toàn sinh học

Nghề nuôi cá Hồi vân ở Việt Nam phát triển nhanh chóng trong gần một thập kỷ trở lại đây. Từ chỗ không có trang trại nuôi thủy sản nước lạnh nào và đầu những năm 2000, thì đến năm 2009, số lượng các trại nuôi cá nước lạnh ở khu vực miền núi phía Bắc và Tây Nguyên là 12 trại, con số này tăng lên nhanh chóng đạt hơn 100 trang trại nuôi cá nước lạnh như hiện nay.


Ở khu vực thuộc vùng núi phía Bắc và miền Trung Tây Nguyên vẫn còn nhiều nơi có thể phù hợp cho quy hoạch phát triển thành những khu trang trại nuôi cá nước lạnh. Chương trình chọn giống cá Hồi vân tại Trung tâm Nghiên cứu thủy sản nước lạnh thuộc Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 1 triển khai với mục tiêu chủ yếu nhằm mở rộng và phát triển bền vững nghề nuôi cá Hồi vân. Tuy nhiên hiện nay, nhu cầu về con giống đối với cá Hồi vân trên thị trường ước khoảng 2 triệu con giống/ năm trong khi đó Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh (đơn vị cung cấp chính) mới chỉ đảm bảo đáp ứng được khoảng 400 nghìn con cá giống mỗi năm.
Thêm vào đó, những ảnh hưởng của thiên tai không chỉ mưa lũ (ô nhiễm nguồn nước, các vấn đề dịch bệnh và thiệt hại về cơ sở vật chất, hạ tầng) mà hạn hán hàng năm cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản lượng thủy sản nước lạnh tại khu vực miền núi. Do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, chu kỳ mưa lũ ngày càng khó lường và ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng con giống sản xuất ra, gây khó khăn trong quá trình quản lý đàn cá bố mẹ cũng như kích cỡ cá nuôi thương phẩm. Do thiếu nguồn cung cấp con giống cho nuôi thương phẩm trong một giai đoạn ngắn đã khiến các trại giống phải nhập khẩu con giống từ nước ngoài với giá thành cao và có thể kéo theo những rủi ro về bệnh dịch. Thêm vào đó trong khi nhu cầu thị trường về cá thương phẩm ngày càng lớn thì việc những trang trại nuôi ở vị trí không thuận lợi cũng gây ảnh hưởng không nhỏ tới quá trình vận chuyển và phát triển thị trường.
Trong thời gian qua, những trở ngại đó đã được giải quyết thông qua chương trình hợp tác giữa Việt Nam và Phần Lan (Dự án ICI) với mục tiêu nâng cao năng lực của Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh đáp ứng nhu cầu của người nuôi trong tương lai không chỉ về số lượng, chất lượng giống, phương thức quản lý, phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh mà còn thân thiện với môi trường thông qua việc phát triển hệ thống lọc sinh học tuần hoàn phù hợp với điều kiện ở Việt Nam dựa trên nền tảng và thiết kế của Phần Lan.
Chương trình chọn giống cá Hồi vân của Việt Nam đã được hình thành và triển khai tại Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh thông qua sự hợp tác giữa Việt Nam và Phần Lan trong khuôn khổ Dự án ICI. Cá Hồi vân sử dụng làm vật liệu chọn giống tại Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh có nguồn gốc từ dòng cá Hồi vân chọn giống JALO (nâng cao chất lượng). Kết quả nuôi đánh giá giữa 03 dòng cá Hồi vân có nguồn gốc khác nhau (dòng JALO- Phần Lan, Trung Quốc và Mỹ)  trong điều kiện nuôi ở Việt Nam cho thấy cá Hồi vân dòng JALO cho kết quả sinh trưởng tốt nhất. Dòng cá Hồi vân JALO là dòng cá Hồi vân đã được chọn giống nâng cao chất lượng hơn 20 năm qua ở Phần Lan với kết quả đáng ghi nhận cho đến nay như sức sinh trưởng của dòng chọn giống được nâng cao (> 50%) và FCR giảm 15% so với quần đàn ban đầu. Tiến bộ di truyền và ưu thế về sinh trưởng và FCR của chương trình chọn giống cá Hồi vân ở Phần Lan được thể hiện qua biểu đồ 1. Chương trình chọn giống cá Hồi vân triển khai tại Việt Nam được đánh giá sẽ đạt được kết quả khả quan hơn do vòng đời của cá Hồi vân nuôi trong điều kiện ở Việt Nam chỉ có 2 năm trong khi đó con số này là 3 năm ở Phần Lan.




Biểu đồ 1: Tương quan giữa sinh trưởng và FCR         Ảnh 1: Tập huấn chẩn đoán và phòng ngừa dịch bệnh tại        qua 8 thế hệ chọn giống cá Hồi vân ở Phần Lan                     Trung tâm nghiên cứu thủy sản nước lạnh

Tương lai đầy hứa hẹn và triển vọng của nghề nuôi cá Hồi vân ở Việt Nam nhờ năng lực của chương trình chọn giống cá Hồi vân ở Việt Nam đã và đang được nâng cao đáng kể thông qua việc đầu tư vào hệ thống lọc sinh học tuần hoàn tại Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh hiện nay. So với mô hình nuôi cá Hồi vân truyền thống (mô hình nước chảy qua 1 lần) thì việc nuôi cá Hồi vân trong mô hình hệ thống bể lọc sinh học tuần hoàn sẽ tiết kiệm rất nhiều nước (chỉ bằng một phần rất nhỏ, vài phần trăm so với lượng nước sử dụng ở mô hình nuôi truyền thống).
Bên cạnh đó, người nuôi cá Hồi vân không nên mua trứng thụ tinh hoặc cá giống từ những cơ sở không rõ ràng về nguồn gốc, có nguy cơ cao đối với các loại dịch bệnh. Do vậy, việc phòng ngừa đối với các loại dịch bệnh truyền nhiễm ở Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh là việc làm quan trọng hàng đầu ảnh hưởng mang tính chất sống còn đối với sự phát triển của nghề nuôi cá Hồi vân ở Việt Nam. Dịch bệnh có thể lan truyền thông qua nhiều con đường khác nhau nhưng con đường lây truyền xa và nhanh nhất là theo vận chuyển trứng thụ tinh, cá giống và các phương tiện vận chuyển nhiễm bệnh. Theo kinh nghiệm của các chuyên gia Phần Lan thì vận chuyển cá giống mang mầm bệnh là con đường lây nhiễm nguy hiểm nhất ví dụ Bệnh hoại tử tuyến tụy do virus IPN gây ra có thể lây lan với phạm vi lớn, khoảng 10 km xuôi xuống hạ lưu cho cả cá nuôi và các tự nhiên. Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh- nơi khởi nguồn của nghề nuôi cá Hồi vân đã và đang thực hiện các biện pháp kiểm soát an toàn sinh học nghiêm ngặt trong suốt quá trình sản xuất giống và nuôi cá Hồi vân. Do vậy, một trong những phương thức để tránh rủi ro tốt nhất là các trang trại nên sử dụng con giống chất lượng cao được chọn giống của các đơn vị như Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh để nuôi thương phẩm. Các nguồn giống này có thể sử dụng cho cả việc đánh giá cũng như bảo tồn nguồn gen phục vụ chọn giống.
Nghề nuôi cá Hồi vân ở Việt Nam đang phát triển rất nhanh và mang lại lợi nhuận lớn. Nhằm đảm bảo nghề nuôi cá Hồi vân phát triển được ổn định thì việc mua các nguyên vật liệu mới cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Các mô hình trang trại nuôi cá Hồi vân ở Việt Nam hiện nay chưa đạt được ở mức tự sản xuất và cung cấp con giống cho mình. Do dó, việc phát triển những trại giống cá Hồi chất lượng cao và sạch bệnh trên cơ sở nguồn cá Hồi vân chọn giống của Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh là mục tiêu hướng đến trong những năm tới. Hệ thống lọc sinh học tuần hoàn (RAS) sẽ phát huy hiệu quả trong quá trình thực hiện nhằm đạt mục tiêu trên. Việc nhập khẩu trứng thụ tinh theo con đường chính ngạch từ các đơn vị cung cấp có uy tín và an toàn là phương thức nên triển khai trước khi có thể tự sản xuất và cung cấp cá giống cho các trang trại nuôi thương phẩm. Điều tồi tệ nhất cản trở việc đạt được các mục tiêu trên là nhập lậu cá giống. Vì việc nhập lậu cá giống có thể mạng theo bất kỳ nguồn lây nhiễm bệnh vào Việt Nam. Việc làm đó sẽ gây ảnh hưởng tới tương lai của không chỉ các trang trại nuôi cá Hồi vân nói riêng mà còn đe dọa tới tương lai của nghề nuôi cá nước lạnh nói chung. Việc vận chuyển cá sống giữa các vùng trong phạm vi nội địa Việt Nam là khá sôi động hiện nay cũng như trong tương lai gần.



Ảnh (2 & 3): Chọn giống cá Hồi vân tại Trung tâm Nghiên cứu Thủy sản nước lạnh- Sa Pa, Lào Cai

Chương trình chọn giống cá Hồi vân ở Việt Nam nhằm phát triển dòng cá Hồi vân thích ứng với điều kiện nuôi tại Việt Nam do vậy dòng cá Hồi vân chọn giống này sẽ cho kết quả tốt nhất về sinh trưởng và hệ số chuyển hóa thức ăn (FCR) chỉ sau vài năm. Bên cạnh đó, cùng với tính trạng sinh trưởng và sạch bệnh, chương trình chọn giống còn hướng đến khả năng chịu được ở nhiệt độ cao hơn. Trên cơ sở đó có thể nuôi cá Hồi vân ở cả vùng núi cao và những vùng thấp hơn nơi có nguồn nước ổn định hơn.  Nhằm đạt được mục tiêu đó thì việc đảm bảo an toàn sinh học cần được thực hiện nghiêm ngặt đối với nghề nuôi cá Hồi trong những năm tới. Từ ngày 28 đến 30 tháng 11 năm 2016, Hội thảo “Công nghệ lọc sinh học tuần hoàn và Chọn giống thủy sản – Giải pháp bền vững nhằm ứng phó với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu ở Việt Nam” sẽ diễn ra tại Sa Pa, Lào Cai, Việt Nam nhằm đánh giá kết quả thực hiện dự án ICI cũng như thảo luận cơ hội hợp tác giữa Việt Nam và Phần Lan trong tương lai.

Perttu Koski, Chuyên gia Bệnh thủy sản, Cơ quan an toàn thực phẩm Phần Lan (EVIRA)
Harri Vehviläinen, Chuyên gia chọn giống cá Hồi vân, Viện Tài Nguyên Phần Lan (Luke)
Trần Thị Kim Chi, Trung tâm Nghiên cứu thủy sản nước lạnh, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy Sản 1 (RIA1)
Ngô Phú Thỏa, Trung tâm Quốc gia giống thủy sản nước ngọt miền Bắc, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy Sản 1 (RIA1)

22/12/2016

Các tin khác:

Tin đã đưa ngày